28. jun. 2012

Barnebok med segner og gamle soger frå Sunnfjord, inspirert av Bakom synger skogene og Gøsta Berlings saga

Til hausten kjem som før blogga om, mi første barnebok. Historia er bygd opp rundt Elise som er med onkel Kalle på arbeid i sommarferien. Onkel Kalle er veterinær i ei gamal bygd full av gamle segner. Ein gamal hestekult har halde til her. Dei ofra hestar. Dette er slettes ikkje uvanleg. På fleire stader i Norden har dei frå førkristen tid funne beinrestar av hundrevis av hestar som har blitt ofra. Ein stad i Skåne fann dei over eit tonn med hesteknoklar, og i Osebergskipet i Norge blei det funne skjeletta etter fleire hestar. Hestane skulle frakte dei daude trygt fram til dødsriket.


Boka kan bestillast her. Den kjem på Samlaget i slutten av august og kostar 199 kroner. Det er alt ein del som har bestilt den, så det blir ekstremt spennande å høyre kva folk synest. Las siste korrekturen idag.

Vi kjenner til gamle hestekultar som brukte hingstar i hingstekampar og vinnaren vart ofra. Ein har funne nedgravne hestehovud under hjørnestolpar i gamle langhus. Alt dette kan du lære meir om på utstillinga Horsepower på Kulturhistorisk Museum i Oslo. Eg har nytta ein del slikt materiale i mi barnebok. Det er meir eller mindre sett inn i korrekt historisk kontekst, men eg har teke meg ein del fridom i bruken av stoffet.

På museet Jamtli i Østersund såg eg utstillingar som viste korleis ein køyrde med hest og slede frå nord-Sverige, via pilgrimsvegen, til Nidaros vinterstid for å handle med pelsar. På lange rekker køyrde dei gjennom skogen til det som idag er Trondheim. Dette momentet er med i boka. Langs vegen låg avlatskyrkjene. Besøkte du desse kjøpte du deg fri frå mange dagar i Skjærselden.

Eg er veldig begeistra for vill natur, dramatiske hendingar og segner. Dette har eg forsøkt å dra inn i boka.

Om ein vil lese meir om vill natur, rovdyr og store hestar, kan ein lese Gøsta Berlings saga av Selma Lagerløf. Her beskriv Lagerløf korleis ein kappkøyrde til kyrkje og jaga gjennom skogen i flukt frå bjørn og ulv i hestesledar. Lagerløf opplevde dette sjølv. Ho beskriv det gneistrande levande, nett som Mikkjel Fønhus og Jack London. Eg har henta mykje inspirasjon frå Lagerløf sine fantastiske naturskildringar, samt mykje inspirert frå Trygve Gulbranssens triologi om folket på Bjørndal: Bakom synger skogene, Det blåser fra Dauingfjell og Ingen vei går utenom. Triologien er lagt til ei austlandsbygd seint på 1700-talet, medan mi bok er lagt til grensetraktene mot Sverige i Trøndelag i år 2010.


Så begeistra er eg for Gulbranssen, at eg har kalt hovudgarden i boka mi for Bjørndal. Alle dei andre stadnamna i boka, utanom namnet på sjølve bygda, er henta frå Gøsta Berlings saga og Selma Lagerløfs halvt verkelege, halvt trolske univers. 

Den vonde sjølv køyrer slede til kykje midtsommars så det gneistrar om meigane. Pisken svingar over hestane så blodspruten står og skinnfillene flagar. På seg har han ulvepels. Det dundrar og smell, og om natta høyrer Elise at nokon spring på pilgrimsvegen. Ho veit ikkje alltid kva ho skal tru på av det ho ser og høyrer, men Elise er omgitt av realistar. Veterinærane Kalle som berre trur det han sjølv ser, og den pensjonerte Gamle-Mathias som ikkje trur på historier om heilage hestar.

Pilgrimsvegen frå nord-Sverige til Nidaros finst den dag i dag. Eg har budd i den hytta Elise bur i i boka. Den ligg ti meter frå vegen, eit steinkast frå ein middelaldersk avrettarplass der hekser vart brende og armar hogge av, og eit steinkast frå Tordenkyrkja, ei kyrkje bygd på 1200-talet. Ifølge soga var den bygd av frenden til Olav den Heilage som ein også trur ligg gravlagd under golvet i sakrestiet. Denne kyrkja er fantastisk flott, men i virkeligheten heiter den Hackås k:a, ikkje Tordenkyrkja.

Boka er også spekka med veterinærpraksis, og rundt praksisen, over bygda, ligg myter, segner og overtru frå gamle tider. Mange av segnene i boka er henta frå Sunnfjord, og eg har fått dei fortalt frå eg var lita. Nokre er henta frå Villdyrsoger om ulv og bjørn på folkebiblioteket på Viksdalen. Eg trur også at ein lesar kan lære ganske mykje om hestar, kyr og andre dyr av å lese boka. Difor trur eg den også kan passe for nyfikne vaksne lesarar, sjølv om sjangeren heilt klart er barnebok.

No skal eg forsøker eg lese meg opp på overtru knytt til medisinsk praksis, veterinæranes magiske bok og ei rekke nye moment bygd rundt ein stor, moderne veterinærpraksis. Dessutan driv eg no og set meg inn i veterinærmedisinens historie, frå oldtida til militærdyrlegar og dragonar på 1700 og 1800-talet, til klosterklinikkar for hestar i mellomalderens Spania, og andre interessante saker som for meg til no har vore ukjent. For eksempel at Mosebøkene er ein viktig inspirasjon for veterinærmedisin, og at Aristoteles er rekna som veterinærmedisinens far. På slutten av 1700-talet utdanna ein berre fire dyrlegar i Norge per år. Dei fekk stipend frå militæret eller amtet sitt (fylket) og studerte i København. Kravet for å kome inn på veterinærhøgskulen var at dei var son av ein bonde eller smed, samt at dei kunne lese og skrive. Når dei kom tilbake til Norge, måtte dei arbeide plikttid for å betale tilbake stipendet dei hadde fått til utdanninga si. Veterinæranes magiske bok vart forøvrig skriven i år 60 e. Kr. av Romerrikets fremste ekspert på husdyrhald. Men no, høsten 2012: Elise og mysteriet med dei døde hestane.


Fylkesmagasinet Sogn og Fjordanes siste utgave.

19. jun. 2012

Barneboka mi kan no bestillast i nettbutikk.

Elise og mysteriet med dei døde hestane kan no bestillast i nettbutikk. Den kjem ca 17.august, og kostar 199 kroner. Her er link for bestilling. Boka kjem MED hesteplakat.


Hesteplakaten er kjempefin!!! Det er dette biletet som skal bli til plakat:



Det går an å booke meg på arrangement den siste veka i august og heilt i starten av september. Andre datoar kan også sjekkast, men det er då det passer best. Pressekontakt i Samlaget er k.helgoy@samlaget.no

14. jun. 2012

Bløff om burhøns


Du har kanskje lese det i media: bur for verpehøns er no forbode i Norge. Den glade nyheten spreidde seg som eld i tørt gras etter nyttår. Der er berre eit problem: burhøns er ikkje forbode i Norge. Det har berre kome ein ny type bur. Verpehøns står ikkje lenger i såkalt tradisjonelle bur, men i miljøinnreia bur.

”Egg fra burhøns” lyder advarselen på eggkartongene på Rema 1000. Upresis markedsføring, mener Fjørfelaget» (Animliasnettsider).

Denne artikkelen stod på trykk som gjestespalte i Nationen 14.juni 2012.

Den stolte hane bløffar også om bur.


Fjørfelaget er sinte fordi Rema 1000 merker egg frå burhøns, med «egg frå burhøns», men sjekkar vi ut videoane Animalia har lagt ut av dei nye såkalte miljøinnredningane for verpehøns, skal ein ha rimeleg dårleg syn for å kunne påstå at dei nye bura ikkje er bur. Til og med kvinna som viser fram bura, omtaler bura som bur. Dette må vere ein taleglipp frå Nortura si side, då det er samvirket sjølv som står bak videoen. Nortura vil nemleg også ha seg frabedt at nokon kallar eit bur for eit bur. I august 2008 skriv Nortura artikkelen «Burhøner – snart en saga blott!» medropeteikn på sine websider.



Her seier informasjonsdirektør i Nortura, Nina Sundquist: «- Fra 1. januar 2012 vil ingen norske høner legge egg i de gamle, nakne og tradisjonelle burene. Å bruke bur-benevnelse gir derfor gale assosiasjoner mens miljøinnredninger er en mer dekkende betegnelse som forbrukerinformasjon.»



Men vi treng ikkje forhalde oss til Nortura og Fjørfelagets nytale. Klikkar ein seg inn på nettsida til Fjørfesystemer, kan ein sjå heile biletseriar av bura som visstnok ikkje er bur. Igjen skal ein slite rimeleg tungt med svekka syn for å tru på at dette ikkje er bur. Eg har på min blogg tilbode meg å betale ein synssjekk forleiar i fjørfelaget David Koht-Norbye.



Lat oss gå litt tilbake i historia. I 2007 anbefalte Mattilsynet at ein ikkje gjekk inn for forbod mot såkalla tradisjonelle bur i Norge. Kven var det som jubla då? Jo, du gjetta rett. Det var Norsk Fjørfelag: – Mattilsynets konklusjon er en viktig seier for fornuften og for næringen, sa David Koht-Norbye, nyvalgt leder iNorsk Fjørfelag til Nationen.



Fornuften til Koht-Norbye tilsa altså at tradisjonelle bur var det beste for norske fjørfe. Den same fjørfeleiaren gjekk i 2012 ut og sa dette: «– Moderne produksjonsformer som miljøinnredning og frittgående systemer, gjør dyrevelferden for norske høns betraktelig bedre enn den var med de gamle, nakne burene». (Kilde:Animalias nettside).



Det har altså gått opp eit motvillig lys for Koht-Norbye. Først tilsa fornuften at gamle, nakne bur var best, no seier den same leiaren at dei nye bura er betraktleg betre. På same tid er han sinna fordi næringen har investert ei bråte med pengar, og fordi folk framleis ser at bur er bur. Kanskje ikkje så rart. Næringa har no investert millionar av kroner i ombygging, og framleis omtaler Rema 1000 bur som bur. Poenget for Fjørfelaget er altså ikkje auka dyrevelferd, men at dei vil ha noko att for investeringane i form av eit betra omdøme. Når dei har brukt masse pengar, ønsker dei seg at vi forbrukarar skal klappe og vere med på spøken om at bur ikkje er bur. Beklager, men i år 2012 vi god tilgang til både briller og kontaktlinser.



Fjørfenæringa har eit omdømeproblem. Dei har behov for å profilere seg positivt. Eit av desse grepa er å bløffe forbrukarane. Takknemleg nok har næringa sjølv lagt ut videoar og bilete som solid dokumenterer at bur framleis er i bruk for verpehøns i Norge.

12. jun. 2012

Bondelaget bløffar om antibiotika i kyllingfôr


Brita Skallerud frå Norges Bondelag benektar i lesarbrevet “Faktafeil om norsk matproduksjon” i Dagbladet 3.juni at norske kyllingar får antibiotika i fôret. Det er rart at 2.nestleiar i Norges Bondelag ikkje er klar over dette.


Lesarbrevet Skallerud svarte på var Det er ein grunn til at mat vert billeg, Dagbladet 22.mai 2012. Lesarbrevet til Skallerud ligg, meg bekjent, ikkje på web.


Lat oss kikke på fakta: Norske standard slaktekyllingar blant anna blir gitt Narasin i fôret. Narasin er eit ionofor-polyeter antibiotika, også omtalt som koksidiostatika. At Skallerud ikkje er klar over dette, er underleg. At ho ønsker å benekte det, er interessant. Å hevde at narasin ikkje er antibiotika er bortforklaring eller mangel på medisinsk kunnskap. Sjølv EUs vitenskapskomté for mattrygghet har vurdert det som antibiotika. 

Dette skriv komiteen:

OPINION OF THE COMMITTEE: Narasin is a polyether ionophore antibiotic."


Ein kan ta seg i å lure på om Bondelagets 2.nesteleiar virkelig er så desorientert eller om ho kort sagt ikkje kan stå inne for antibiotikabruken i norsk fjørfehald og ergo benektar denne.

Nortura skriv om Narasin-bruken på sine websider, men denne informasjonen har tydelegvis ikkje nådd Skallerud.


At Skallerud i år 2012 i sitt lesearbrev vidare påstår at antibiotikumet ikkje kan settast i samanheng med resistens, er mildt sagt underleg då resistensproblematikken er ein av dei mest openbare tema for diskusjon rundt korvidt denne typen antibiotika skal anvendast i norsk kyllingproduksjon. Ho skriv også at koksidiostatika forebygger parasittinfeksjon og virker ikkje vere klar over at Narasin også virker mot bakterier. 


Skallerud trekk også fram den gjennomsnittlege transportdødeligheten på norske kyllingtransportar, 0,16 prosent utan å oppgi kilde. Talet stemmer, ifølge rapporten Kjøttets tilstand 2011 utgitt av Animalia, men det er interessant å sjå at Bondelaget bagatelliserer det faktum at Nortura beviseleg køyrer transportar der hundrevis av kyllingar frys ihel ved å omtale mine eksempel som “ulykker”.


Nei, Skallerud. Eg forstår at det smerter deg når denne typen informasjon om det bondeeigde samvirket Nortura kjem fram i media, men det er ikkje ulykker eg omtaler. Det handlar om ein gjennomgåande dårleg standard på bilar, så lat meg forklare det heilt enkelt: Dei høge dødstala i kalde og varme periodar er konsekvensane av ein del slakteritransporter i kalde periodar av året ikkje har godt nok utstyr til å halde høge nok temperaturar i bilane, noko som resulterer i at kyllingar frys ihel. Ergo vil ein på transportar i slike periodar kome opp i fleire hundre døde kyllingar, medan ein i periodar med mindre ekstreme temperaturar, er nede i færre.


Andre deler av året er det for varmt, og viftesystema i bilane for dårlege, slik at kyllingane blir kvalt av oksygenmangel. Igjen stig dødstala. Snittdødeligheten låg ut, men tala skjuler høge toppar i periodar. Skallerud bør sette seg inn i ei rekke heilt enkle fakta, eventuelt slutte med å benkekte virkeligheten. At ho bagatelliserer denne typen fjørfetransportar og benektar antibiotikabruk,, seier oss dessverre mykje om haldningane i Bondelaget og bondesamvirka.

Dette lesarbrevet står på trykk i Dagbladet 13.juni 2012.


Anne Viken, veterinær.

10. jun. 2012

Mitt nye image som barnebokforfattar

Jammen på tide å ta litt pressefotos for barneboka som kjem til høsten: Elise og mysteriet med dei døde hestane, basert på myter, overtru og ikkje minst: livet i ein ekte veterinærpraksis! Eg er ikkje direkte van med å posere for ein fotograf. Greit nok, har blitt intervjua diverse gonger av diverse medier og har vore eit antal gonger på Dagsnytt atten og andre program, men å stå og glise framfor kamera i mange timar er ikkje heilt min disiplin. Helst liker eg å bli tatt bilete av frå sida, som dette, men å glise direkte mot kamera, iført altfor lite klede tatt vêret i betraktning, er ikkje direkte helsefremmande, trass svært artig og kjekk fotograf. Uansett, resultatet var omtrent slik. Dette er altså mitt image som barnebokforfattar.


Foto: Tove Breistein for Samlaget. 

Og ja, eg er dønn seriøs når det kjem til å skrive barnebøker. Har studert barne- og ungdomsbøker over lang tid, med sikte på sjølv å bli barnebokforfattar, og tenker ikkje gi meg med denne boka.

Litt av poenget med å skriv barnebok er a) at det er gøy. Eg er utruleg fascinert av barnebøker og har lese ei heil bråte. b) at det trengs gode barnebøker med innhald og stories. Lesetips: nett no les eg Eld, fortsettelsen på svenske Cirkeln, på norsk: Sirkelen. Anbefales. God pageturner. Mitt poeng er at bøker skal vere tilgjengelege, gi lesaren ein good read.

Min hovedperson: Elise, tretten år. Fantastisk dame. Ein helt og ein antihelt som eg blir stadig meir begeistra for jo betre eg blei kjend med henne. Ho tørr å satse, og tørr å feile. Ein karakter som stadig framtrer meir levande med sitt mot til å prøve og feile, sitt mot til å utsette seg for uforutsette farar og utfordringar, ofte utan sjølv å vite kva ho gjer og kva konsekvensar dette kan ha. 

På sikt håper eg de får stifte bekjentskap med fleire av Elise sine erfaringar. Men først: Elise og mysteriet med dei døde hestane. Første bok frå ein ekte hesteveteriærpraksis for barn. Masse å lære, tett på real life.

Litterære inspirasjonskilder er Trygve Gulbranssens trilogi om folket på Bjørndal: Bakom synger skogene, Det blåser fra Daudingfjell og Ingen vei går utenom, samt Gøsta Berlings saga av Selma Lagerløf, pluss ei rekke ulve- og bjørnesoger frå lokale bibliotek i Sunnfjord. Og sjølvsagt: livet i ein ekte veterinærpraksis! 

6. jun. 2012

To romanar: fantastisk klokskap og statusjagande ektepar

Tilbaka til henne. Sara Lövestam, Piratforlaget. 

Kort sagt fantastisk bra bok som gjerne skulle ha vore tre gonger så lang, sjølv om den alt er på 580 sider. Kom ut på svensk i slutten av mars og skriven av Sara Lövestam, ein ung svensk forfattar det er verdt å følge med på. Dette er ein slik roman det går lang, lang tid mellom kvar gong du kjem over. Eit skikkelig litterært funn.

Handlinga vekslar mellom notid og perioden 1906-1919, mellom vår tids Hanna og den tids Signe, skulefrøken i Tierpe utanfor Stockholm. Det er fascinerande og truverdige skjebnesskildringar, ingen happy ending, men real life ending. Livet smerter oss, men vi kan leve vidare likevel. Det som gjer sterkast inntrykk er relasjonane og korleis relasjonar blir oppløyste og ødelagt, erstatta av nye. Relasjonar som ein kanskje trudde skulle vare evig, som går i knas og mister sin relevans, men som likevel kan prege eit heilt liv, sjølv etter at dei er over.



Jag skulle aldrig ljua för dig, Moa Herngren, Wahlström Widstrand, mars 2012.

Dette er ein litt mindre fascinerande roman, men den er bra likevel. Boka handlar om ei kvinne som er gift, har tre barn og ein mann. Ho har ein vellukka fasade og strekker seg langt for å framstå som den perfekte mor og kone. Dette framstår som det ultimat kjedelige livet, og det tek då også knekken på vår hovedperson som sakte går til grunne personleg for så å realisere seg att etter skillsmissa. Ho gjer ei rekke idiotiske ting, men har ikkje vett og forstand til å sjå det sjølv. Sjølvinnsikt burde delast ut gratis på alle gatehjørner for å unngå at folk lever livet sitt på #dettaviset.

Litt sånn klassisk: ekteskapet og ungane, pluss den perfekte fasaden, er eigentleg eit mareritt. Eller litt sånn: boka gir fingern til den perfekte fasaden, skreller den inn til beinet, ler og seier: patetisk. Kva er poenget med fasaden eigentleg? Er folk, slik som vår hovedpersonn her, så tette i pappen at dei bygger statusen sin på fasade, inntekt og rolla som perfekt mor? Ja, mange gjer nok det sjølv om desse for meg er ukjent mark.

Det er noko stakkarsleg over dette ekteparet. Han med sin påtagne raddisstil: miljø og klima, redde verden, som er dårleg gjennomført, ikkje i nærheten av ein ekte raddis. Eventuelt er han meint å vere ein wanna be, eventuelt kjenner ikkje forfattaren til denne typen folk. Vår hovedperson, på si side, sit med si barnslege tru på at ho kan greie absolutt alt på ein gong. Det er eit høgt utdanna, men lite refektert ektepar vi møter her. Utan sjølvinnsikt for fem øre, utan evne til å kommunisere og utan evne til å ta grep om eigne liv. Er dette normalt? Da er det i alle tilfeller ikkje rart vi har mange skilsmisser i #dettalandet. Dette er iallefall ei bok som til fulle viser fram eit patetisk karriereektepar som sjølv i godt vaksen alder framleis er heilt ute av touch med virkeligheten og eigne liv. Ikkje alle er kloke, og denne måten å leve på, er vansinne, som ein seier på svensk. A good bad read.


4. jun. 2012

Den stolte hane bløffer om bur

Den stolte hane påstår dei ikkje sel egg frå høner i bur. Dette er ein bløff.



Kikk på bura, som Den stolte hane omtaler som "ikkje eit bur":



Jepp, som du ser er dette ein real forbrukerbløff frå Den stolte hane si side.


For fleire fotos av bur som visstnok ikkje er bur, klikk her.

Kikk også på videoer av bura og bedøm sjølv om Den stolte hane bløffer oss om bur eller ei.

Cardinal Foods, som eig Den stolte hane, skriv i sin årsrapport for 2009: "Vi er godt tilpasset morgendagens krav til produksjon og som eksempel har våre produsenter av egg allerede tilpasset seg forbudet mot burhøns som vil komme i 2012."

Nei, kjære Cardinal Foods. Det er ikkje eit forbod mot burhøns, men eit forbod mot den gamle typen bur som har tredt i kraft. De bløffer forbruker. Lat oss sjekke kva Mattilsynet seier om saken: "Forbud mot bruk av tradisjonelle bur til verpehøns fra 1. januar 2012". Dei seier ingenting om forbod mot bur. Det er det Den stolte hane som har funne på sjølv i si jakt på forbrukarens gunst. Det er rett og slett ein bløff.

Egg frå Den stolte hane kjem også frå høns i bur.

1. jun. 2012

Bur for verpehøns framleis lov i Norge.

Nortura og Fjørfelaget påstår at bur ikkje lenger er lov i Norge. Det er ikkje riktig. Her kan du sjå video av den nye typen bur og bedømme sjølv om du meiner bur no er lovleg eller ulovleg i Norge.

Slik omtaler Animalia den nye typen bur: •Miljøinnredning vil si romsligere bur for et begrenset antall individer, med vagle, strøbad og rede. Frittgående systemer kan i tillegg være økologiske.

Kikk nøye på videoen etter korleis strøbad, rede og vagl ser ut og sjå om du greier assosiere fram at det er dette det skal forestille. Fjørfelaget er sjølvsagt kjempekritiske til at Rema 1000 merker egg fra burhøns med «egg fra burhøns». Eg foreslår at leder i Fjørfelaget, David Koht-Norbye, tar seg en synssjekk. Det koster 420 spenn hos Brilleland og gir godt bursyn.

Også Den stolte hane, bløffer om bur. Dei påstår dei ikkje lenger sel egg frå burhøns, men det gjer dei. Dei sel egg frå same type bur som du kan sjå i videoen under, samt på linken mellom dei to videoane. Men dei omtaler det som "miljøinnredningar", eit nyord, men eit nyord fjernar ikkje det faktum at eit bur er eit bur.

Eit anna godt poeng som er verdt å ta med seg, er at Oikos Økologisk jobber for bedre merking av egg, og har foreslått at man skal kalle Solegg for Skyggeegg, ettersom hønene aldri ser dagslys. Dette er eit godt poeng.






Her kan du sjå fleire fotos av bura som Fjørfelaget og Nortura påstår ikkje er bur.

Videoen under: slik lever frittgåande høner.



Slik lever økologiske høner: